Polska lubelska czyli sowiecka. Jak 22 lipca stał się świętem narodowym, a Lublin czerwoną stolicą

Z Chełma do Lublina

W czasie II wojny światowej wojska sowieckie wypierając Niemców już w styczniu 1944 roku weszły na przedwojenne tereny polskie na Kresach Wschodnich. Sowieci, zgodnie z ustaleniami Wielkiej Trójki, uważali te ziemie ze swoje i nie pozwalali na tworzenie się jakichkolwiek polskich władz.

Inaczej sytuacja wyglądała po przejściu rzeki Bug. 18 lipca 1944 roku ruszyła wielka ofensywa, w wyniku której już 21 lipca czerwonoarmiści zajęli Chełm. Tutaj utworzony został marionetkowy rząd polski pod kontrolą Stalina, który była konkurencją dla legalnego rządu w Londynie.

Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego działalność rozpoczął w Chełmie 22 lipca, kiedy to rozpoczynała się już  bitwa o Lublin. 1 sierpnia, gdy w Warszawie wybuchało powstanie, komuniści z PKWN podjęli decyzję o zmianie swojej siedziby na Lublin. W tamtym momencie był największym miastem wyzwolonym spod niemieckiej okupacji.

Kawałek Polski przy samym froncie

Okres, kiedy to Lublin pełnił funkcję nieformalnej stolicy nazywamy potocznie Polską Lubelską. Był to dziwny twój. Sam PKWN nie miał uznania międzynarodowego, na wschód od Bugu znajdowały się ziemie polskie zabrane przez ZSRR, natomiast na zachód od Wisły nadal było Generalne Gubernatorstwo, czyli okupacja niemiecka.

Od sierpnia 1944 do stycznia 1945 front stał na Wiśle, a Warszawa była podzielona na wyzwoloną prawobrzeżną oraz zniszczoną przez Niemców po powstaniu lewobrzeżną.

Sowieci przekazali pod zarząd Polski Lubelskiej przedwojenne województwo lubelskie, białostockie, ale bez Grodna, zachodnią cześć lwowskiego (bez Lwowa, z siedzibą w Rzeszowie) oraz kawałek warszawskiego wyzwolony latem 1944 r.

To „państwo” znajdowało się na zapleczu frontu, więc przebywały na jego terenie ogromne ilości wojska sowieckiego. Jednocześnie prowadzono tu pobór mężczyzn do 2. Armii Wojska Polskiego, tzw. ludowego. Jak na ironię, punkt werbunkowy do tej armii w Lublinie znajdował się w obozie na Majdanku. Polska Lubelska była więc organizmem ściśle zmilitaryzowanym.

Bierut i spółka

Jak wyglądał jednak sam lubelski „rząd”? Jego siedzibą był monumentalny gmach przy ul. Spokojnej 4, czyli dzisiejszy Urząd Wojewódzki. W czasie okupacji niemieckiej była tam siedziba władz Dystryktu Lubelskiego, więc PKWN zajął budynek bezpośrednio po okupacyjnych urzędnikach.

Co ciekawe, Bolesław Bierut, pochodzący zresztą z Lublina, chociaż był przywódcą polskich komunistów, to nie wchodził w skład PKWN. Jego przewodniczącym był Edward Osóbka-Morawski. Inne ważniejsze nazwiska tego gremium to m.in.: Wanda Wasilewska, Bolesław Drobner, Michał Żymierski czy Jan Haneman.

Ale nie zapomniano o Bierucie. Od 11 września 1944 roku był on prezydentem Krajowej Rady Narodowej, czyli komunistycznej namiastki parlamentu, która działała w Polsce Lubelskiej. Jednocześnie Bierut występował jako osoba z uprawnieniami głowy państwa.

31 grudnia 1944 roku Józef Stalin przekształcił PKWN w Tymczasowy Rząd Rzeczpospolitej Polskiej, który nadal rezydował w Lublinie. Sytuacja ta trwała jeszcze przez miesiąc. Już 17 stycznia zostały wyzwolone ruiny lewobrzeżnej Warszawy, w dniu 1 lutego zapadła decyzja o przeniesieniu komunistycznego tymczasowego rządu do Warszawy.

Tragedia tysięcy Polaków

Przez pół roku istnienia Polski Lubelskiej, niewielki kontrolowany przez nią obszar stał się miejscem brutalnych represji wobec podziemia niepodległościowego oraz zwykłych Polaków nie popierających narzuconych Polsce komunistycznych władz. To właśnie w czasie, kiedy Lublin był „stolicą” działalność rozpoczęły służby bezpieki, czyli UB.

Jednocześnie bez żadnych ograniczeń swoje aresztowania przeprowadzało sowieckie NKDW, wysyłając wielu pojmanych żołnierzy AK czy NSZ na Sybir. Krwawą kartę bratobójstwa zapisał sąd wojskowy i prokuratura nowo formowanej 2. Armii WP, które na uroczysku Baran pod Kąkolewnicą rozstrzeliwały żołnierzy AK, WiN, BCh, a nawet cywilów uznanych za wrogów władzy ludowej.

W tym miejscu zginąć miało między 1500 a 1800 osób. Wszystkie te działania były „legalne”, czyli zgodne z dekretami wydawanymi przez PKWN w Chełmie i Lublinie. Na przykład dekret: "O ochronie Państwa” z 30 października 1944 łamał zasadę, że prawo nie działa wstecz. Każdy z 11 artykułów przewidywał karę śmierci, przy niemalże pełnej dowolności interpretacyjnej popełnionych czynów.

Inny dekret, „O rozwiązaniu tajnych organizacji wojskowych na terenach wyzwolonych”, umożliwiał represje wobec wszystkich osób związanych nie tylko z podziemnym wojskiem, ale również strukturami cywilnymi.

Duma z imienia stolicy?

Z pewnością pełnienie przez Lublin funkcji stolicy może budzić dumę w mieszkańcach miasta. Jednak czas Polski Lubelskiej był okresem nowego zniewolenia, zdrady i przelewania bratniej krwi. Był jednak w dziejach Lublina inny moment, kiedy to można uznać miasto za stolicę Polski. Mianowicie już w 1918 roku, gdy Polska odzyskiwała niepodległość, to właśnie w Lublinie powstał pierwszy rząd odnowionego państwa polskiego, czyli rząd Ignacego Daszyńskiego.

Mamy więc w historii miasta dwa momenty, które umownie nazywamy czasem, kiedy to Lublin był stolicą całego kraju. Są to jednak dwa wydarzenia zupełnie od siebie różne, gdyż jedno kojarzy się z dumą, a drugie z hańbą.