Zaczęło się od łaźni i parku. Zaskakująca historia przemysłowej dzielnicy

W kolejnej odsłonie cyklu „Nieznane historie Lublina”  przybliżamy historię lubelskiej dzielnicy Bronowice, której losy wiążą się z jednym z najważniejszych ośrodków przemysłowych w mieście. Będzie to początek nowej mini serii „Lubelskie dzielnice”.

Bron, Bruno czy jeszcze inaczej?

Zacznijmy od samej nazwy dzielnicy. Najprawdopodobniej Bronowice wzięły swoją nazwę od imienia Bronisław lub Bruno. W przypadku Bronisława chodzi o skróconą formę imienia, bez drugiego członku – sław. W dawnych dokumentach czasem nazwę zapisywano Brunowice zamiast Bronowice, co może wskazywać również na to drugie imię.

Zapewne związane było to z ważną osobą, być może założycielem wsi. Inna teoria głosi, że nazwa wzięła się od słowa „brona”, czyli opuszczana krata, obecna w dawnych systemach obronnych.

Od Kazimierza Wielkiego do Sachsów

Krajobraz Bronowic to głównie wielkie blokowiska, jednakże przez wieki była to skromna, sielska wieś na obrzeżach Lublina. Jej początki sięgają odległych czasów króla Polski Kazimierza Wielkiego. W roku 1342 władca ten sprzedał wieś wójtowi lubelskiemu. Jest to najstarsza wzmianka o Bronowicach w dokumentach.

Wieś przeszła a początku XVI wieku na własność Rady Miasta Lublina, która odkupiła ją od wójta lubelskiego. W rękach miasta pozostawała, z krótkimi przerwami do 1864 roku. Wtedy to kupiona zostało przez rodzinę Sachsów i zaczęła pełnić funkcję folwarku.

Częścią miasta Lublin Bronowice stały się w roku 1916. Na mocy decyzji austriackiego gubernatora lubelskiego Karla Kuka wieś włączono w granice miasta jako dzielnicę.

Spokojne przedmieście staje się centrum przemysłu

W najdawniejszych czasach mieszkańcy wsi zajmowali się wydobywaniem kamienia wapiennego i wypalaniem go w piecach. W XIX wieku krajobraz wtedy jeszcze podlubelskiej wsi zaczął się zmieniać. Na początku tego stulecia, nad brzegiem Czerniejówki powstała łaźnia publiczna, a w drugiej połowie XIX wieku Park Bronowicki. Wiązało się to z słynnymi wówczas na Bronowicach źródlanymi wodami o leczniczych właściwościach.

Kuracyjny charakter szybko jednak zastąpiony został przez przemysłowy. W roku 1877 uruchomiono pierwszą kolej biegnącą przez Lublin. Wówczas to na Bronowicach zaczęły powstawać ośrodki przemysłowe, na czele z Zakładami Mechanicznymi E. Plage i Laśkiewicz, które z czasem produkować zaczęły samoloty, a w latach 30-tych przekształcone zostały w Lubelską Wytwórnię Samolotów.

Wówczas też powstała najstarsza zachowana do dzisiaj zabudowa dzielnicy. Były to niskie, z reguły jednopiętrowe budynki przy ulicach takich jak: Łęczyńska, Hrubieszowska, Wrońska czy Skibińska i Biłgorajska. Obecnie tereny te nazywane są Starymi Bronowicami. W dwudziestoleciu międzywojennym zbudowano także kościół pw. Michała Archanioła, nazywany kościołem Ave. Była to pierwsza świątynia na terenie tej przemysłowej dzielnicy. Nie zdołano jej ukończyć przed wybuchem wojny, nastąpiło to dopiero po 1944 roku.

Flugplatz i getto szczątkowe

W czasie niemieckiej okupacji w latach 1939-1944 okupanci chętnie korzystali z przemysłowego potencjału dzielnicy, kontynuując działalność tutejszych zakładów. Sama fabryka samolotów pełniła rolę magazynów SS, a następnie obozu pracy, służącego segregacji mienia zabranego wymordowanym Żydom. Na tym terenie funkcjonowało także getto szczątkowe dla ostatnich lubelskich Żydów.

Wielkie osiedla lat powojennych

Po zakończeniu drugiej wojny światowej rozwój przemysłowy zahamował, czego symbolem był brak odnowienia fabryki samolotów. W jej miejscu uruchomiono Zakłady Naprawy Samochodów. Ciężki przemysł przeniósł się na sąsiednie Tatary, gdzie powstała Fabryka Samochodów Ciężarowych.

Jednak Bronowice znacząco się powiększyły, stając się wielką dzielnicą mieszkalną. Wówczas powstały rozległe osiedla bloków ZOR Bronowice I, II oraz III. Osiedla wyrosły w latach 1954-1969. Najstarsze jest osiedle Bronowice I, stworzone najbliżej dawnej fabryki samolotów, w granicach ulic Krańcowej, Pogodnej, Lotniczej i Drogi Męczenników Majdanka.

Te najstarsze bloki zbudowane w latach 50-tych są niższe niż późniejsze i do pewnego stopnia wzorowane na kamienicach z bramami. Mają one również maksymalnie 4 piętra. Natomiast osiedla Bronowice I i II powstałe od końca latch 50-tych do końca lat 60-tych wyglądają już bardziej jak klasyczne blokowiska z wielkiej płyty, jest również sporo wieżowców mających powyżej 4 pięter.

Mieszkańcy głównie ze wsi

Wielkie blokowiska zostały zasiedlone głównie mieszkańcami podlubelskich wsi, którzy szukali w mieście dobrze płatnej pracy i lepszego życia. W roku 1958 utworzono Dzielnicowy Dom Kultury "Bronowice", który stał się kulturalnym centrum dzielnicy. Jednak wciąż występowały problemy z alkoholizmem i innymi negatywnymi zjawiskami społecznymi (dokładniejsza analiza tego zjawiska w innym artykule). Z biegiem lat Bronowice zyskały nie do końca zasłużoną złą opinię, na co mocno wpływał zastój i brak nowych inwestycji. Ostatnie lata przyniosły jednak pewne zmiany.

Dzień współczesny

Obecnie na Bronowicach powstaje wiele nowoczesnych bloków mieszkalnych, które zajmują głównie teren po upadłych zakładach. Tak jest na przykład na terenie pomiędzy ulicami Wrońską i Lotniczą. Wraz z ich budową do dzielnicy napłynęli nowi mieszkańcy.

Rewitalizacji poddano skwery między blokami (np Skwer im. Prymasa Tysiąclecia), a do świetności wraca Park Bronowicki, który poddano gruntownej odnowie.

W dobrej kondycji znajdują się także najstarsze zabytki dzielnicy: dawna łaźnia przy ul. Lwowskiej, kościół św. Michała Archanioła czy dworek Sachsów przy kościele. Również hangary po fabryce samolotów zostały wyremontowane. Wszystko to daje nadzieję na dobrą przyszłość dla jednej z najstarszych lubelskich dzielnic.