Ni to miasto, ni wieś. Ciekawa historia i dziwna współczesność lubelskiej dzielnicy [zdjęcia]

W następnej części serii Kamila Dąbskiego „Nieznane historie Lublina” przyjrzymy się dawnym i nowszym dziejom lubelskiej dzielnicy, która przez wieki rozwijała się jako samodzielne miasteczko, a dzisiaj jest przykładem rzadkiego w Polsce rozdzielenia siedziby gminy od samej gminy. Poznajmy niejednoznaczną historię Głuska.

Pełnoprawne miasto pod Lublinem

Już u swoich początków Głusk odróżniał się od innych dzielnic Lublina, które w przeszłości były odrębnymi miejscowościami. Większość z nich była bowiem różnego rodzaju wioskami czy osadami, natomiast Głusk był pełnoprawnym miastem, posiadającym prawa miejskie, założonym przez Tomasza Głuskiego z Drzewic.

Już od XIV wieku w tej okolicy rozwijały się osady, korzystające z biegnącego tędy szlaku handlowego z Lublina na Ruś. Były to wioski takie jak Wilczopole, Mętów oraz Ćmiłów. Sam Głusk założony został przez wspomnianego Tomasza Głuskiego, od którego wziął swoją nazwę. Na początku wymawiano ją Głusko, ale z czasem przyjęła się nazwa Głusk. W roku 1688 dzięki jego staraniom król Jan III Sobieski nadał Głuskowi prawa miejskie, czyniąc z niego pełnoprawne miasto. Pomimo położenia przy ważnym szlaku handlowym miasto nie rozwinęło się w kierunku ośrodka handlowego, utrzymując się z szewstwa, krawiectwa, kuśnierstwa, bednarstwa, powroźnictwa, wyrobu piwa i rolnictwa (zobacz zdjęcia w galerii).

Gorsze lata i utrata praw miejskich

Po Głuskich miasto, stanowiące prywatny majątek szlachecki-ziemiański zmieniało właścicieli, stając się w pierwszej połowie XIX wieku własnością rodziny Grabowskich. W tym stuleciu jego sytuacja znacznie się pogorszyła. Coraz większy rozwój sąsiedniego Lublina powodował spadek znaczenia Głuska, który coraz częściej był omijany przez przyjezdnych, a wszelkiego rodzaju produkcja przenosiła się do Lublina.

Miastu zaszkodziło powstanie nowej szosy z Lublina w kierunku Piask i dalej do Zamościa oraz Chełma, co jeszcze bardziej zmarginalizowało Głusk. Do tego na miejscowość spadły epidemie i pożary. Wszystko to doprowadziło do znacznego zubożenia, a w końcu utraty praw miejskich przez (zobacz zdjęcia w galerii). Doszło do tego na przełomie 1869 i 1870 roku na mocy decyzji administracyjnej rosyjskiego zaborcy, co było celowym działaniem motywowanym likwidowaniem miast podupadających na terenie ziem polskich.

Ni to miasto, ni to wieś

Po utracie praw miejskich Głusk stał się siedzibą władz istniejącej ówcześnie gminy Zemborzyce, które również nie był jeszcze wówczas dzielnicą Lublina. Wjeżdżając do centrum Głuska można było poczuć się jak w małym mieście. Znajdował się tam barokowy, murowany budynek dawnego ratusza zbudowany na przełomie XVII i XVIII wieku, jeszcze w czasach rodziny Głuskich (zobacz zdjęcia w galerii).

Niedaleko ratusza stał monumentalny kościół św. Jakuba Apostoła, będący z pewnością najważniejszym obiektem w Głusku. Przy głównej ulicy znaleźć można było gęstą zabudowę, głównie drewnianych domów. Mimo tych śladów swojej dawnej świetności Głusk, wchodząc w wiek XX był po prostu dużą wsią i siedzibą wiejskiej gminy.

Po wybuchu I wojny światowej znalazł się pod okupacją austro – węgierską, a od roku 1918 był nadal siedzibą gminy Zemborzyce, od teraz już w niepodległej Polsce. Pewne ożywieniem dla miejscowości było wybudowanie szkoły powszechnej, której fundatorem był Henryk Sachs, właściciel pobliskiego dworu w Abramowicach, a także młyna parowego.

Wojenna tragedia  

Okres II wojny światowej oznaczał zagładę licznej głuskiej społeczności żydowskiej. W dawnym mieście Żydzi obecni byli od jego początków, a w okresie międzywojennym mieli swoją synagogę, mykwę oraz cmentarz. Przez pewien czas prowadzili też karczmę w dawnym ratuszu. Na czele lokalnych Żydów stał rabin Symcha Binem Szafirsztejn.

W czasie okupacji w Głusku Niemcy utworzyli getto, w którym zamknęli kilkaset tutejszych Żydów oraz grupę ich rodaków przywiezionych ze Szczecina, w sumie około 700 osób. W roku 1942 wszystkich wywieziono do obozu zagłady w Sobiborze lub do getta w Piaskach, gdzie zostali wymordowani.

Na głuskim cmentarzu żydowskim Niemcy przeprowadzali egzekucje niektórych mieszkańców getta oraz Polaków, którzy próbowali im pomóc. Znanymi ofiarami są między innymi Sura Grenc z 5-letnią córką oraz polska rodzina z Majdana Mętowskiego, która ukrywała Żydów. Współcześnie po synagodze nie ma śladu, natomiast na żydowskim cmentarzu znajduje się tablica pamiątkowa (zobacz zdjęcia w galerii). Przez cały okres okupacji Głusk pozostawał siedzibą gminy na terenie dystryktu Lublin Generalnego Gubernatorstwa.

Część miasta, ale bez gminy

Po wojnie Głusk nadal był siedzibą gminy Zemborzyce, a po reformie jednostek samorządowych w roku 1954 stał się siedzibą gromady Głusk, a od roku 1973 gminy Głusk. Do wielkiej zmiany doszło w roku 1987, kiedy to północna część gminy Głusk, wraz z większością samego Głuska wraz Abramowicami włączona została w granice miasta Lublin.

Powstała wiec dziwna i rzadka w Polsce sytuacja, że urząd gminy Głusk znajdował się w obrębie miasta Lublin, poza swoją gminą. Poza Głuskiem taki podział administracyjny występował tylko w jeszcze jednym miejscu w skali całego kraju, w Nowosoli w województwie łódzkim.

Sytuacja została rozwiązana dopiero w roku 2015, kiedy to wybudowano nową siedzibę władz gminy w... Dominowie. Obecnie więc istnieje gmina Głusk z siedzibą w Dominowie i bez Głuska, który jest dzielnicą Lublina.

W samym Głusku zachował się kościół oraz ratusz i XVIII wieczne drewniane domy świadczące o jego miejskiej przeszłości (zobacz zdjęcia w galerii). Współczesny Głusk jest spokojnym przedmieściem Lublina pełnym domów jednorodzinnych oraz terenów zielonych.