Ni to miasto, ni wieś. Ciekawa historia i dziwna współczesność lubelskiej dzielnicy [zdjęcia]

W kolejnej części serii Kamila Dąbskiego „Nieznane historie Lublina” przyjrzymy się dawnym i nowszym dziejom lubelskiej dzielnicy, która przez wieki rozwijała się jako samodzielne miasteczko. Poznajmy niejednoznaczną historię Głuska.

Pełnoprawne miasto pod Lublinem

Już u swoich początków Głusk odróżniał się od miejscowości, które z czasem stały się dzielnicami Lublina. Większość z nich była bowiem wioskami czy osadami. Natomiast Głusk był pełnoprawnym miastem, posiadającym prawa miejskie, założonym przez Tomasza Głuskiego z Drzewic.

W tej okolicy osady rozwijały się id XIV wieku, korzystające z biegnącego tędy szlaku handlowego z Lublina na Ruś. Były to wioski takie jak: Wilczopole, Mętów oraz Ćmiłów.

Sam Głusk założony został przez wspomnianego wyżej Tomasza Głuskiego, od którego wziął swoją nazwę. Na początku wymawiano ją Głusko, ale z czasem przyjęła się nazwa Głusk.

W roku 1688 dzięki jego staraniom króla Jana III Sobieskiego Głusk otrzymał prawa miejskie. Jednak mimo położenia przy ważnym szlaku handlowym miasto nie rozwinęło się w kierunku ośrodka handlowego. Mieszczanie utrzymywali się z szewstwa, krawiectwa, kuśnierstwa, bednarstwa, powroźnictwa, wyrobu piwa i rolnictwa (zobacz zdjęcia w galerii).

Gorsze lata i utrata praw miejskich

Po Głuskich miasto, stanowiące prywatny majątek szlachecki-ziemiański, zmieniało właścicieli. W pierwszej połowie XIX wieku stało się własnością rodziny Grabowskich. W tym stuleciu jego sytuacja znacznie się pogorszyła. Coraz większy rozwój sąsiedniego Lublina powodował spadek znaczenia Głuska, który coraz częściej był omijany przez przyjezdnych, a wszelkiego rodzaju produkcja przenosiła się do Lublina.

Miastu zaszkodziło powstanie nowej drogi z Lublina w kierunku Piask i dalej do Zamościa oraz Chełma. To jeszcze bardziej zmarginalizowało Głusk. Do tego na miejscowość spadły epidemie i pożary. Wszystko to doprowadziło do znacznego zubożenia, a w końcu utraty praw miejskich (zobacz zdjęcia w galerii).

Doszło do tego na przełomie 1869 i 1870 roku na mocy decyzji administracyjnej rosyjskiego zaborcy.

Ni to miasto, ni to wieś

Po utracie praw miejskich Głusk stał się siedzibą władz istniejącej ówcześnie gminy Zemborzyce, które również nie były jeszcze dzielnicą Lublina. Choć praw miejskich miejscowość już nie miała, to wjeżdżający do centrum Głuska mógł się poczuć jak w małym mieście. Jego oczom ukazywał się barokowy, murowany budynek dawnego ratusza zbudowany na przełomie XVII i XVIII wieku, jeszcze w czasach rodziny Głuskich (zobacz zdjęcia w galerii).

A nieopodal ratusza stał monumentalny kościół św. Jakuba Apostoła, będący z pewnością najważniejszym obiektem w Głusku. Przy głównej ulicy znajdowała się gęsta zabudowa. Tworzyły ją głównie drewniane domy. Mimo tych śladów dawnej świetności Głusk, wchodząc w wiek XX był po prostu dużą wsią i siedzibą wiejskiej gminy.

Po wybuchu I wojny światowej znalazł się pod okupacją austro-węgierską. Od roku 1918 był nadal siedzibą gminy Zemborzyce, teraz już w niepodległej Polsce. Impulsem do rozwoju miejscowości było wybudowanie młyna parowego, a także szkoły powszechnej, której fundatorem był Henryk Sachs, właściciel pobliskiego dworu w Abramowicach. 

Wojenna tragedia  

Okres II wojny światowej oznaczał zagładę licznej głuskiej społeczności żydowskiej. W dawnym mieście Żydzi obecni byli od jego początków, a w okresie międzywojennym mieli swoją synagogę, mykwę oraz cmentarz. Przez pewien czas prowadzili też karczmę w dawnym ratuszu. Na czele lokalnych Żydów stał rabin Symcha Binem Szafirsztejn.

W czasie okupacji w Głusku Niemcy utworzyli getto, w którym zamknęli kilkaset tutejszych Żydów oraz grupę ich rodaków przywiezionych ze Szczecina, w sumie około 700 osób. W roku 1942 wszystkich wywieziono do obozu zagłady w Sobiborze lub do getta w Piaskach, gdzie zostali wymordowani.

Na głuskim cmentarzu żydowskim Niemcy przeprowadzali egzekucje niektórych mieszkańców getta oraz Polaków, którzy próbowali im pomóc. Znanymi ofiarami są między innymi Sura Grenc z 5-letnią córką oraz polska rodzina z Majdana Mętowskiego, która ukrywała Żydów.

Obecnie po synagodze nie ma śladu, natomiast na żydowskim cmentarzu znajduje się pomnik z tablicą pamiątkową (zobacz zdjęcia w galerii). Przez cały okres okupacji Głusk pozostawał siedzibą gminy na terenie dystryktu Lublin Generalnego Gubernatorstwa.

Część miasta, ale bez gminy

Po wojnie Głusk nadal był siedzibą gminy Zemborzyce. Po reformie jednostek samorządowych w roku 1954 stał się siedzibą gromady Głusk, a od roku 1973 gminy Głusk.

Do wielkiej zmiany doszło w roku 1989. Północna część gminy Głusk, wraz z większością samego Głuska wraz Abramowicami włączona została w granice miasta Lublin.

W wyniku tych działań Urząd Gminy Głusk znalazł się w granicach Lublina, poza swoją gminą. Oprócz Głuska taka niecodzienna sytuacja występowała jeszcze tylko w jednym miejscu w Polsce, w Nowosoli w województwie łódzkim.

Sytuacja została rozwiązana w roku 2015. Powstała nowa siedzibę władz gminy w... Dominowie. Obecnie więc istnieje gmina Głusk z siedzibą w Dominowie i Głusk - dzielnica Lublina. 

W samym Głusku zachował się kościół oraz ratusz i XVIII-wieczne drewniane domy świadczące o jego miejskiej przeszłości (zobacz zdjęcia w galerii).

Współczesny Głusk jest przedmieściem Lublina pełnym domów jednorodzinnych oraz terenów zielonych.