Polska królestwem, a Lublin pod władzą Austriaków? Zapomniane preludium do odzyskania niepodległości [zdjęcia]

W następnej części cyklu „Nieznane historie Lublina” opowiemy o losach Królestwa Polskiego zwanego regencyjnym, austriackiej okupacji Lublina oraz o dniu, w którym Polacy z „królestwa” objęli władzę nad Lublinem.  Poznamy też odpowiedź na pytanie, dlaczego ostatecznie Polska nie odzyskała niepodległości jako królestwo.

Podwójna okupacja

W momencie wybuchu I wojny światowej w 1914 roku nadszedł moment, na który Polacy od lat czekali -  zaborcy stanęli w walce przeciw sobie. Na ziemiach polskich ścierała się Rosja z jednej strony oraz Niemcy i Austro – Węgry z drugiej. W wyniku udanej ofensywny latem 1915 roku niemieccy i austriaccy sojusznicy, zwani państwami centralnymi zajęli teren należącego do Rosji Królestwa Polskiego, zwanego kongresowym. Należy pamiętać, ze słynne Legiony Józefa Piłsudskiego walczyły właśnie po ich stronie.

Nowi okupanci postanowili jednak zastosować metodę marchewki wobec Polaków, licząc na pozyskanie ich jako żołnierzy. W miejsce Królestwa Kongresowego powstały dwie strefy okupacyjne: Generalne Guberantorstwo Warszawskie pod władza Niemów oraz Generalne Gubernatorstwo Lubelskie kontrolowane przez Austriaków. Lublin stał się więc stolicą austriackiej administracji okupacyjnej, która jednak była bardzo łagodna i pozwalała Polakom na więcej, niż wcześniejsze władze rosyjskie (zobacz zdjęcia).

Nowe królestwo na zachętę

Zmieniająca się sytuacja na froncie, w tym duża skuteczność Legionów Polskich np. w bitwie pod Kostiuchnówką skłaniała państwa centralne do kolejnych ustępstw wobec Polaków, co wiązało się również z planami stworzenia nowej Europy środkowo – wschodniej, pełnej marionetkowych państw zależnych  od niemieckich panów. W tej układance, zwanej Mitteleuropą znalazło się miejsce dla Polski.

W dniu 5 listopada 1916 roku cesarze Niemiec oraz Austro – Węgier wydali wspólny akt tworzący Królestwo Polskie, zależne od dwóch cesarzy. W jego ramach okupacyjne struktury warszawskie i lubelskie miały być stopniowo przekazywane władzy polskiej Królestwa, które miało dostać króla, wybranego zgodnie z wolą cesarzy. Ostatecznie wybór króla odłożono na dalszą przyszłość , a jego miejsce zajęła Rada Regencyjna, złożona z trzech regentów: Józefa Ostrowskiego, Zdzisława Lubomirskiego oraz prymasa Aleksandra Kakowskiego (zobacz zdjęcia).

Życie w Lublinie

W czasie okupacji austriackiej, a następnie Królestwa regencyjnego w latach 1915 – 1918 sytuacja w Lublinie stopniowo poprawiała się, w stosunku do czasów zaboru rosyjskiego. Rządzący Generalnym Gubernatorstwem Lubelskim Austriacy byli przychylni wobec Polaków nawet bardziej od kontrolujących Warszawę Niemców. Wpływ na to miał z pewnością charakter państwa austro – węgierskiego, które złożone było z wielu narodów, w tym mających dużą autonomię w Galicji Polaków. Austriaccy okupanci pozwolili na istnienie polskiego szkolnictwa, gazet czy publiczne obchodzenie świat patriotycznych. Budząca dużą niechęć Lublinian prawosławna cerkiew na Placu Litewskim została zamieniona na kościół katolicki służący żołnierzom austriackim.

Pozytywne zmiany w mieście

Od 5 listopada 1916 roku i ogłoszenia powstania Królestwa Polskiego Austriacy zaczęli stopniowo przekazywać Polakom różne szczeble władzy w mieście. W dniu 1 września 1917 przekazano polskiej administracji sądy, a 1 października szkoły, które do tej pory działały pod nadzorem okupantów. Bardzo przychylny rozwojowi Lublina była także generalny gubernator Karl Kuk, za czasów to którego znacznie powiększono granice miasta, włączając do niego np. Czechów, Tatary, Bronowice czy Wieniawę. Po Kuku kolejnym gubernatorem został zresztą Polak – generał Stanisław Szeptycki. Cały czas trwał również werbunek do polskich oddziałów wojskowych, czyli Polskiej Siły Zbrojnej, noszącej po niemiecku ciekawą nazwę Polnische Wermacht (zobacz zdjęcia).

Polacy obejmują władzę

Im bliżej było końca wojny, tym bardziej przybliżała się klęska państw centralnych, co skłaniało polskie władze Królestwa do zerwania z obcą zwierzchnością i wybiciem się na niepodległość. Zaufanie do Niemców i Austriaków krytycznie obniżyło zresztą przekazanie Chełmszczyzny na początku 1918 roku w ręce Ukraińców, którzy również budowali swoje państwo pod zwierzchnością państw centralnych. Koniec października 1918 roku oznaczał zbliżający się koniec wojny i początek rozpadu wielonarodowej monarchii austro – węgierskiej na państwa narodowe.

W tym czasie Austriacy nadal formalnie prowadzili okupację Generalnego Gubernatorstwa Lubelskiego, chociaż większość władzy przekazali już Radzie Regencyjnej. W dniu 22 października doszło do domknięcia tego procesu, tego dnia austriackie władze w Lublinie przekazały oficjalnie całkowitą kontrolę nad tym obszarem w ręce Rady. Austriackie władze wojskowe były obecne w Lublinie do 3 listopada, kiedy to opuścili miasto. Lublin został więc wyzwolony jeszcze przed dniem 11 listopada, przy czym zresztą należy zaznaczyć, że Rada Regencyjna ogłosiła niepodległość Polski już 7 października, jednak wówczas przeszło to bez większego echa na arenie międzynarodowej.

Lubelski "zamach stanu"

W następnych dniach w Lublinie doszło zresztą wręcz do swoistego zamachu stanu, gdyż w dniu 7 listopada władzę w mieście objął Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej, który sprzeciwiał się Radzie Regencyjnej i aresztował jej wojskowych przedstawicieli w Lublinie. Ostatecznie problem rozwiązał Józef Piłsudski, który 11 listopada przejął władzę od samo rozwiązanej Rady Regencyjnej, a także został uznany za przywódcę państwa przez rząd lubelski, który to natomiast został ogłoszony przez Piłsudskiego pierwszym rządem niepodległej Polski. Ten dzień świętujemy do dzisiaj, jako dzień odzyskania niepodległości (zobacz zdjęcia).

Gorzkie wspomnienia Hitlera

Historia Generalnego Gubernatorstwa Lubelskiego oraz Warszawskiego powróciła zaledwie dwadzieścia jeden lat później. Po wybuchu II wojny światowej i podziałowi Polski między Niemcy i Związek Sowiecki, Adolf Hitler myślał o pozostawieniu jakieś szczątkowej formy państwa polskiego. Jednak jednym z argumentów przeciwko temu były właśnie wspomnienia  z okresu poprzedniej wojny, kiedy to Niemcy i Austriacy dali Polakom dużą swobodę, chcąc wykorzystać ich do walki, a ci za mocno urośli i zdołali wybić się na niepodległość.

Dlatego w 1939 roku Hitler ponownie stworzył na polskich ziemiach Generalne Gubernatorstwo do którego włączony został zresztą Lublin, ale w przeciwieństwie do swoich poprzedników, to nowe gubernatorstwo było quasi – państwem całkowicie rządzonym przez Niemców i stosującym terror wobec jakichkolwiek przejawów polskiego oporu czy patriotyzmu. Tym samym okupacja z czasów II wojny światowej różniła się tragicznie dla Polaków, od  tej łagodnej z okresu I wojny (zobacz zdjęcia).