Legalny rząd czy zamach stanu? Nieoczywiste dzieje „lubelskiego” rządu Ignacego Daszyńskiego [zdjęcia]

W następnej części cyklu Kamil Dąbskiego „Nieznane historie Lublina” przyjrzymy się kulisom powstania w Lublinie rządu Ignacego Daszyńskiego. Chociaż w powszechnej świadomości rząd ten był chwalebną kartą w dziejach miasta, to jednak geneza oraz szczegóły jego krótkiego funkcjonowania odsłaniają drugą stronę tej historii.

Marchewka od zaborców

Wybuch I wojny światowej otworzył przed Polską szansę na realne odzyskanie niepodległości, gdyż trzej zaborcy ziem polskich wreszcie stanęli do walki między sobą. Rosja dołączyła do sojuszu z Wielką Brytanią i Francją znanego jak Ententa, natomiast Niemcy oraz Austro – Węgry stworzyły wrogi sojusz państw centralnych. Jedni i drudzy próbowali przypodobać się Polakom, aby zdobyć ich do walki po swojej stronie. Początkowo to rosyjski car zaczął obiecywać przywrócenie dawnej autonomii Królestwa Polskiego zwanego kongresowym, a u boku Rosjan zaczęły powstawać oddziały wojskowe. Jednocześnie przy boku Austriaków utworzono Legiony Józefa Piłsudskiego. Po ofensywie państw centralnych w 1915 roku Niemcy oraz Austriacy zdołali zdobyć rozległe zachodnie ziemie Imperium Rosyjskiego, w tym cały obszar Królestwa Polskiego. Wówczas „sprawa polska” weszła na nowy poziom (zobacz zdjęcia).

Królestwo od dwóch cesarzy

Po zajęciu Królestwa kongresowego Niemcy oraz Austro – Węgry podzieliły jego i tak mały teren na dwie strefy okupacyjne – niemiecka zyskała nazwę Generalne Gubernatorstwo Warszawskie, natomiast austriackie to Generalne Gubernatorstwo Lubelskie. Lublin stał się więc stolicą wojskowej okupacji austriackiej, która była bardzo łagodna dla Polaków, gdyż okupanci chcieli pozyskać przychylność mieszkańców Królestwa i ich powszechny werbunek do wojska. Kolejnym krokiem był Akt 5 Listopada z 1916 roku, w którym to cesarze Niemiec i Austro – Węgier razem ogłosili utworzenie nowego Królestwa Polskiego, zwanego regencyjnym, które to miało być państwem podległym zwierzchności dwóch cesarzy. Wybór króla został odłożony na przyszłość, a jego miejsce, w tym dziwnym państwie zajęła Rada Regencyjna, w której skład weszli: prymas Aleksander Kakowski, Zdzisław Lubomirski oraz Józef Ostrowski. Rada stopniowo przejmowała władzę nad gubernatorstwami lubelskim oraz warszawskim, a także miała swoje wojsko o nazwie Polska Siła Zbrojna. Była jednak bardzo niepopularna w społeczeństwie, jako narzędzie polityki zaborców. Ponadto nie zdołała zapobiec części Lubelszczyzny – Chełmszczyzny w ręce sprzymierzonych z Niemcami Ukraińców (zobacz zdjęcia).

Lewicowcy jadą do Lublina

Koniec października 1918 zapoczątkował ostateczny upadek władzy przegrywających wojnę zaborców na ziemiach polskich. W dniu 7 października Rada Regencyjna Królestwa Polskiego ogłosiła odzyskanie przez Polskę niepodległości, co jednak przeszło bez większego odzewu zagranicznego, a w dniu 22 października przejęła władzę nad gubernatorstwem lubelskim od Austriaków. Nawiększy problem stanowili żołnierze austriaccy narodowości ukraińskiej, którzy stacjonowali w koszarach świętokrzyskich (dzisiejszy KUL) i nie chcieli złożyć broni ani wycofać się z miasta. Ostatecznie udało się jednak uniknąć walki i przekonać ich do opuszczenia swoich pozycji. Austriacy wycofali się całkowicie z Lublina w dniu 3 listopada 1918 roku, a kontrolę nad miastem objął delegat Rady Regencyjnej Juliusz Zdanowski – Lublin zakończył epokę zaborów w swojej historii i był wolny. Władza Zdanowskiego buła jednak słaba i niepopularna, podobnie jak cała Rada, jednak w Lublinie przebywały lojalne wobec Rady oddziały Polskiej Siły Zbrojnej. W mieście narastało wrzenie , skupione wobec socjalistów z PPS. W dniu 6 listopada w Teatrze Rusałka odbył się wielki wiec robotniczy, zorganizowany przez PPS-Frakcję. Wiec przerodził się w otwarty bunt wobec władzy Rady Regencyjnej, podczas którego uchwalono rezolucję o obaleniu Rady Regencyjnej, powołaniu rządu Republiki Ludowej i utworzeniu Milicji Ludowej, a także o wprowadzeniu ośmiogodzinnego dnia pracy. Działacze lewicowo-niepodległościowi uznali więc, że atmosfera w mieście jest odpowiednia do przeprowadzenia w Lublinie zamachu stanu (zobacz zdjęcia).

Popularny zamach stanu

Akcja rozpoczęła się wkrótce po zakończeniu wiecu w Rusałce, a więc w nocy z 6 na 7 listopada, kiedy to działacze lewicy niepodległościowej rozplakatowali ogłoszenie o powstaniu Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej i obaleniu Rady Regencyjnej. Jednocześnie „prewencyjnie” aresztowano oficerów Polskiej Siły Zbrojnej, czyli wojska wiernego Radzie. Aresztowano również delegata Rady w Lublinie Juliusza Zdanowskiego. Zbrojne ramię buntu stawiły oddziały Polskiej Organizacji Wojskowej, czyli organizacji paramilitarnej powiązanej ze środowiskiem wówczas zatrzymanego przez Niemców Józefa Piłsudskiego i PPS. Kiedy wstał dzień, doszło do bardzo niebezpiecznego zdarzenia. Mianowicie na linii Bystrzycy w rejonie mostu na granicy Kalinowszczyzny i Tatar spotkały się oddziały POW oraz Polskiej Siły Zbrojnej, które szły do Lublina zdławić zamach stanu. Jednak żołnierze dali się przekonać bez walki do złożenia broni i przejścia na stronę rządu lubelskiego (zobacz zdjęcia).

Rząd nie dla wszystkich

Na czele rządu powstałego 7 listopada w Lublinie stanął Ignacy Daszyński, działacz Polskiej Partii Socjalno – Demokratycznej. Jego siedziba znajdowała się w pałacu Lubomirskich przy Placu Litewskim. W rządzie znaleźli się ludzie tacy jak: Stanisław Thugutt (PSL – Wyzwolenie), Tomasz Arciszewski (PPS), Edward Rydz – Śmigły (Konwent Organizacji A) czy Wacław Sieroszewski (Stronnictwo Niezawisłości Narodowej). Natomiast przywódca i legenda PSL Wincenty Witos opuścił Lublin i nie zgodził się na wejście do rządu, gdyż uważał, że rząd lubelski jest za mocno zdominowany przez środowiska lewicowe, a rząd ogólnonarodowy powinien reprezentować wszystkie środowiska polityczne, w tym prawicę i chadecję, a co jednak Daszyński się nie zgodził. Program Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej  obejmował równouprawnienie wszystkich obywateli, wolność słowa i zgromadzeń, i wprowadzenie ośmiogodzinnego dnia pracy. Zapowiadano powszechne wybory do sejmu i wprowadzenie na jego wokandę rozparcelowania wielkiej własności ziemskiej i przemysłowej. Miało to na celu przysporzenie władzy popularności wśród biedniejszych obywateli. Mieszkańcy Lublina powitali nowy rząd entuzjazmem i dużą  manifestacją poparcia, gdyż widziano w nim pierwszą władzę całkowicie niezależną od zaborców (zobacz zdjęcia).

Wszyscy uznają Piłsudskiego

Rząd lubelski nie miał jednak powszechnego uznania na wyzwalanych spod władzy zaborców ziemiach polskich. Słowa jego poparcia płynęły z Zagłębia Dąbrowskiego, Płocka czy Łodzi. W Warszawie nadal jednak trwała władza Rady Regencyjnej Królestwa Polskiego, natomiast w Krakowie władzę przejęła Polska Komisja Likwidacyjna na czele z zawiedzionym rządem lubelskim Wincentym Witosem, a w Cieszynie powstała Rada Narodowa Księstwa Cieszyńskiego. Wielka zmiana przyszła w dniu 11 listopada 1918 roku, kiedy to do Warszawy przybył uwolniony przez Niemców Józef Piłsudski, cieszący się powszechnym zaufaniem odmiennych środowisk politycznych. W tym samym dniu Rada Regencyjna przekazała całą swoją władzę Piłsudskiemu i dokonała samorozwiązania. Władzę komendanta uznały wszystkie ośrodki władzy, w tym lubelski rząd Ignacego Daszyńskiego, który złożył dymisję na ręce Piłsudskiego 11 listopada. Tymczasowy naczelnik państwa powierzył jednak Daszyńskiemu misję utworzenia pierwszego rządu niepodległej Polski, jednak Daszyński nie zdołał stworzyć stabilnej koalicji rządowej i 17 listopada zrezygnował. Ostatecznie pierwszy rząd Polski utworzył Jędrzej Moraczewski, wcześniejszy członek rządu lubelskiego (zobacz zdjęcia).