Królewskie imię, dekady tradycji i tragiczna karta wojenna. Słynna szkoła z Lublina i jej skomplikowane dzieje [zdjęcia]

W kolejnej części cyklu Kamila Dąbskiego „Nieznane historie Lublina” opowiemy o dziejach Szkoły Lubelskiej. Przetrwała ona burzliwy czas XX wieku, kształcąc elity intelektualne, tak bardzo potrzebne w latach wojen i komunistycznej dominacji nad Polską. Szkoła, która przetrwała dwie wojny  światowe i odrodziła się po epoce PRL, nie zdołała dotrwać do dnia dzisiejszego – dlaczego? Zapraszamy do lektury.

Ustępstwa po rewolucji

Początek XX wieku na ziemiach polskich to trudny czas zaborów i coraz silniejszych represji, zmierzających do wynarodowienia Polaków, czego częścią była rusyfikacja czy germanizacja szkół. Jednak w roku 1905 doszło do rewolucji w Imperium Rosyjskim skierowanej przeciwko carskiej wszechwładzy i nierównościom społecznym. Objęła ona również obszar tzw. Królestwa Polskiego, będącego częścią carskiej Rosji. Lublin znajdował się wówczas w obrębie tego Królestwa i również objęty został protestami w ramach rewolucji. Chociaż zasadniczo rewolucja roku 1905 została stłumiona, to jednak zmusiła cara do pewnych ustępstw. Na terenie Królestwa, gdzie częścią haseł rewolucyjnych była niepodległość Polski, car Mikołaj II wprowadził ulgi właśnie pod kątem uspokojenia polskich nastrojów patriotycznych. Pojawiła się możliwość tworzenia polskich instytucji i organizacji społecznych, ruchu spółdzielczego, zelżała cenzura, wprowadzono wolność wyznania i dopuszczono używanie języka polskiego w urzędach gminnych. Co szczególnie istotne pojawiło się także polskie szkolnictwo prywatne. Właśnie do takiej formy szkolnictwa należała Szkoła Lubelska (zobacz zdjęcia).

Monumentalny ale oszczędny

Prywatna instytucja edukacyjna, nosząca początkowo nazwę Szkoła Lubelska, powstała w 1906 roku po uzyskaniu zgody cara Mikołaja II, na mocy ustępstw po rewolucji 1905 roku. Inicjatorami jej utworzenia byli lubelscy przemysłowcy, kupcy i ziemianie, wśród których znajdujemy: Stanisława Wessela, Karolinę Grabowską, Alojzego Kuczyńskiego, Teofila Ciświckiego, Kasę Przemysłowców Lubelskich oraz cukrownię Poturzyn. W momencie powstania była to prywatna szkoła męska, bez klas dla dziewcząt. Od 1906 do 1911 roku nauka prowadzona była w dwóch tymczasowych lokalizacjach, w budynkach przy ulicy Żmigród 3 i Królewskiej 11. Jednocześnie od roku 1909 trwała budowa docelowego gmachu szkoły, na działce zakupionej specjalnie na ten cel przy zbiegu ulic Ewangelickiej, Spokojnej i Powiatowej. Po szybkiej i sprawnej budowie nowoczesny, okazały budynek oddano do użytku w 1911 roku. Budynek o monumentalnej, ale oszczędnej w zdobienia formie był wyrazem nowoczesności. Reprezentował on styl secesji, bliski modernizmowi. Historycy nie są zgodni, czy architektem był Teofil Wiśniowski, czy też Bronisław Kochanowski (zobacz zdjęcia).

Przetrwanie w czasie wielkiej wojny

Spokojna nauka w nowym gmachu nie potrwała jednak długo. Już w roku 1914 wybuchła I wojna światowa. Już w sierpniu 1914 roku budynek szkoły został zajęty przez wojskowe władze rosyjskie, przez co nauka w roku szkolnym 1814/1915 nie mogła rozpocząć się w docelowym miejscu. Po wkroczeniu do miasta wojsk autro – węgierskich i sprzymierzonych z nimi Legionów Polskich, siedzibę Szkoły Lubelskiej przejęli ułani pułku gen. Beliny-Prażmowskiego. Działalność szkoły trwała jednak dalej i bez przerwy. Naukę prowadzono w tymczasowych lokalizacjach, w budynku hotelu „Janina” i w kamienicach przy Krakowskim Przedmieściu. W październiku 1918 roku Szkoła Lubelska mogła już wrócić do swojego pięknego gmachu przy ulicy Spokojnej. Na początku powstawania niepodległej Polski, w pierwszych dniach listopada 1918 w budynku szkoły miało miejsce zaprzysiężenie oddziałów Polskiej Organizacji Wojskowej, w związku z przygotowaniami do powołania Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej, czyli Rządu Lubelskiego (zobacz zdjęcia).

Imię wielkiego króla

W okresie dwudziestolecia międzywojennego i wolnej II RP szkoła funkcjonowała i rozwijała się dalej, kształcąc intelektualną elitę Lublina. Po reformy szkolnictwa w 1932 roku uczniowie kształcili się w systemie sześcioklasowym: po czterech latach gimnazjum zdawali tzw. małą maturę, a następnie, po dwóch latach liceum, przystępowali do egzaminu dojrzałości. Co istotne, Szkoła Lubelska nie była łatwym miejscem do nauki, miała bowiem surowy regulamin i stawiała uczniom wysokie wymagania. Podobnie jak w innych szkołach uczniowie musieli nosić mundurki. Na tarczy szkolnej, umieszczanej na mundurkach, widniał numer 515, oznaczający przynależność do Szkoły Lubelskiej. Krój mundurków wyróżniał uczniów spośród innych gimnazjalistów w Lublinie i był znakiem elitarności szkoły. W roku 1934 doszło do dużej zmiany w nazewnictwie. Zamiast Szkoły Lubelskiej pojawiła się Prywatna Męska Szkoła Średnia Ogólnokształcąca imienia Stefana Batorego w Lublinie, a następnie Prywatne Męskie Gimnazjum imienia Stefana Batorego w Lublinie (zobacz zdjęcia).

Wojenne lata i późniejsze zawirowania

W czasie II wojny światowej i niemieckiej okupacji szkoła została zamknięta, a jej siedziba przejęta na potrzeby wojska, gdzie powstało kasyno nazwane na cześć nieżyjącego kierowcy Hitlera „Julius Schreck Kaserne”.  Najbardziej tragiczny moment wojennych dziejów budynku przy Spokojnej przypadł na 1942, kiedy to mieścił się w nim sztab akcji „Reinhardt”. W jej ramach SS na czele z Odilo Globocnikiem przeprowadziło ludobójczą operację wymordowania wszystkich Żydów zamieszkujących część okupowanych ziem polskich, nazywanych Generalnym Gubernatorstwem. Po wojnie Szkoła Lubelska wznowiła działanie, ale nie powróciła już nigdy do gmachu przy Spokojnej. Ten został zajęty na potrzeby szpitala Naczelnego Dowództwa Wojska Polskiego, a po ustaniu działań wojennych budynek przekazano Zakładowi Anatomii i Weterynarii Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej. W późniejszych latach znajdowało się tam Collegium Anatomicum Akademii Medycznej. Obecnie w budynku mieści się Collegium Iuridicum Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego (zobacz zdjęcia).

Koniec tradycji

Sama Szkoła Lubelska, pomimo przymusowej wyprowadzki ze swojego budynku istniała i próbowała działać w nowym komunistycznym ustroju, jednak nie trwało to długo. Już w roku 1948 władze „ludowe” uznały szkołę za „reakcyjną”, jednocześnie ją likwidując. Wspaniała tradycja zdołała jednak odrodzić się po upadku komunizmu. W roku 1990 powstało w Lublinie Pierwsze Społeczne Liceum Ogólnokształcące im. Stefana Batorego, z siedzibą przy ulicy Staszica 14, a już w roku 1991 liceum zostało przeniesione do domu parafialnego przy kościele Księży Pallotynów, mieszczącego się przy al. Warszawskiej. W roku 1995  w związku z przekazaniem szkoły przez Towarzystwo Oświatowe im. Stefana Batorego Stowarzyszeniu Apostolstwa Katolickiego jej nazwę zmieniono na Pallotyńskie Liceum Ogólnokształcące im. Stefana Batorego. Ostateczny kres szkoły im. Batorego, będącej dziedzicem Szkoły Lubelskiej związany był z reformą oświaty z roku 2017, w ramach to której zlikwidowano gimnazja. Po reformie szkoła została przekształcona w Publiczną Szkołę Podstawową im. św. Wincentego Pallottiego , natomiast liceum  oraz gimnazjum uległy wygaśnięciu i ostatecznie przestały istnieć w 2019 roku, wraz z ukończeniem ostatnich klas przez uczniów (zobacz zdjęcia).