Król walczył tu z Tatarami, a swoją fabrykę chciał mieć General Motors. Historia robotniczej dzielnicy [zdjęcia]

W trzecim odcinku mini serii „Lubelskie dzielnice”, będącej częścią cyklu „Nieznane historie Lublina” zapraszamy do poznania losów dzielnicy Tatary, które sięgają znacznie dalej, niż większości lublinian może się wydawać.

Bitwa z dzikimi najeźdźcami

Losy tej dzielnicy zaczynają się od legendy. W roku 1341 Tatarzy najechali na Polskę, oblegając także Lublin. Król Kazimierz III Wielki miał przyjść z odsieczą i w tym miejscu stoczyć bitwę z wrogiem.

Inna wersja pochodzenia nazwy wiąże się z ludnością tatarską, która miała być osiedlona na tym terenie na początku XV wieku przez króla Władysława II Jagiełłę. W tamtych czasach bowiem na ziemiach Polski i Litwy pojawili się Tatarzy, którzy przeszli na służbę Jagiellonów. Nazywano ich Lipkami, o czym pisał na przykład Henryk Sienkiewicz w „Panu Wołodyjowskim”.

Tak czy inaczej wszystko wskazuje na to, że nazwa dzielnicy wzięła się od mongolskiego ludu Tatarów, który wielokrotnie najeżdżał ziemie polskie.

Karczma przy rzece i kamieniołomy

Pierwsze potwierdzone informacje o istnieniu wsi Tatary pochodzi z XV wieku. Rozwój osady nastąpił w następnym stuleciu. W roku 1532 król Zygmunt Stary nadał przywilej na wybudowanie młyna-papierni. Jednocześnie powstała karczma „Budzyń”, znana później jako Czerwona Karczma. Zbudowano ją obok mostu na rzece Bystrzycy, na pograniczu dzisiejszej Kalinowszczyzny i Tatar.

W XVI stuleciu pojawił się również kolejny przywilej, tym razem na korzystanie z kamieniołomów. Tym samym na terenie osady wydobywano budulec, używany później do budowy domów i murów obronnych w Lublinie. Jednocześnie wieś zaczęła być nazywana w dokumentach „przedmieściem Lublina”. W tamtych czasach należała do starostów lubelskich, następnie była wsią królewską.

Wieś prywatna Emanuela Grafa

W roku 1828 wieś została odkupiona od skarbu Królestwa Polskiego przez hrabiego Adama Ożarowskiego, stając się własnością prywatną. W roku 1841 Tatary nabył ziemianin Emanuel Graf, który zbudował szlachecki pałacyk, znany dzisiaj jako dworek Grafa. Po śmierci Emanuela dworek należał do jego żony Feliksy.

Same Tatary podzielone zostały na wieś i folwark. Druga połowa XIX wieku przyniosła początek wielkich zmian na terenie przyszłej dzielnicy, gdyż w latach 1887-1898 powstała linia kolejowa do Lublina biegnąca przez teren Tatar. Na terenie wsi pojawiają się nowi mieszkańcy, a obok Czerwonej Karczmy pojawia się żelbetonowy most projektu inżyniera Mariana Lutosławskiego. Później zbudował podobną konstrukcję w centrum miasta przy obecnym rondzie Lubelskiego Lipca.

W roku 1916, podobnie jak kilka innych podmiejskich wiosek, Tatary włączone zostały w granice miasta Lublin przez okupacyjne władze austriackie.

Początek dzielnicy przemysłowej i czas wojny

Niepodległa Polska lat międzywojennych to czas, kiedy Tatary zaczęły przybierać znany dzisiaj charakter dzielnicy przemysłowej. W latach 20-tych powstała rzeźnia miejska, wybudowana przy obecnej ul. Turystycznej przez amerykańską firmę Ulen et Company. Dzielnica musiała się spodobać przybyszom z USA, ponieważ w 1938 roku polska firma Lillpop, Rau i Loewenstein rozpoczęła budowę fabryki samochodów na licencji amerykańskiego giganta General Motors.

Niestety inwestycję tą przerwał wybuch II wojny światowej. W czasie okupacji Niemcy zajęli dworek Grafa i przekształcili go w szpital dla rekonwalescentów wojennych.

Rampa kolejowa przy rzeźni miejskiej stała się natomiast „lubelskim umschlagplatzem” - miejscem, z którego w bydlęcych wagonach wysyłano Żydów z Lublina do obozów śmierci. Z kolei przy dzisiejszej ulicy Odlewniczej, w nieczynnej kopani piasku Niemcy wymordowali bezbronne dzieci z żydowskiego sierocińca.

Serce przemysłu ciężkiego

Po wojnie postanowiono kontynuować przedwojenne plany wobec Tatar. Folwark Tatary z dworkiem Grafa został upaństwowiony, a w roku 1951 powstała w dzielnicy Fabryka Samochodów Ciężarowych. Przy zakładzie zbudowano pierwsze bloki mieszkalne, przeznaczone dla pracowników oraz ich rodzin.

Wokół FSC powstało wiele innych zakładów przemysłowych (w tym przemysłu ciężkiego) na lata decydując o charakterze tej części miasta. Jednocześnie rosły kolejne osiedla mieszkalne. W latach 60-tych i 70-tych zbudowano bloki przy ulicach takich jak Hutnicza, Gospodarcza, Łęczyńska czy Przyjaźni. Blokom towarzyszyły szkoły, ośrodki zdrowia i dworzec kolejowy Lublin Północny.

Bliskość zakładów przemysłowych, generujących hałas i inne uciążliwości, starano się rekompensować mieszkańcom poprzez sadzenie dużej ilości zieleni między blokami. Powstawały również przestrzenie kulturalno rozrywkowe: amfiteatr, basen oraz zazielenione skwery.

Ludzie, którzy się tutaj osiedlali pochodzili głównie ze wsi, a w fabrykach szukali dla siebie dobrego zarobku i lepszego życia. Budowali oni nową lokalną społeczność, niezwiązaną dotąd z miejskim życiem, co powodowało wystepowanie problemów społecznych, takich jak alkoholizm. Upadek części zakładów w okresie transformacji lat 90-tych (w tym FSC) i towarzyszące temu bezrobocie tylko je pogłębił. 

Wielobarwna współczesność

Obecnie Tatary kojarzą się jako dzielnica pełna bloków oraz zakładów przemysłowych. Do dzisiaj ciągnie się za nią piętno problemów społecznych, jednak ostatnie lata przynoszą pozytywne zmiany. Ruszyły prace przy odbudowie amfiteatru oraz budowie dużego skweru, chociaż basen nadal pozostaje w ruinie.

Dworek Grafa, od lat opuszczony, ma wrócić do życia jako ośrodek leczenia uzależnień. Nadal stoi Czerwona Karczma, lecz od lat zamknięta. Obok niej dwa brzegi Bystrzycy spina żelbetowy most Lutosławskiego, obecnie będący kładą pieszo-rowerową.

Miejsca zagłady ludności żydowskiej są upamiętnione pamiątkowymi tablicami. Chociaż FSC już nie ma, to dzielnica przemysłowa istnieje nadal, pełna różnych zakładów i fabryk.

Jednocześnie na Tatarach powstała uczelnia wyższa WSEI, otwierając zupełnie nowy etap w historii dzielnicy, włączając ją w życie akademickie miasta.