„Jest jedno nierozdzielne i nierożne ciało”. Rocznica powstania w Lublinie ogromnego państwa

Wielowiekowy proces

Unia Lubelska nie była nagłym przypływem miłości dwóch sąsiednich państw. Związki Korony Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego, nazywane kolejnymi uniami raz się zacieśniały a raz rozluźniały. Pierwszą unię zawarto już w 1385 roku, na mocy której Władysław Jagiełło poślubił polską królową Jadwigę i został królem Polski. Jednak Polska i Litwa pozostały dwoma całkowicie odrębnymi państwami połączonymi tylko osobą władcy. Później następowały okresy, gdy unia całkowicie znikała, aby znowu zostać odnowioną przez posiadanie wspólnego władcy. Tak właśnie wyglądała sytuacja za czasów Zygmunta II Augusta, prawnuka Jagiełły, który łączył oba kraje jako władca, jednocześnie zachowując ich odrębność.  Jednak ostatni Jagiellon zaczął dążyć do mocniejszego związku między swoimi państwami, na co z pewnością wpływał brak syna – bez męskiego potomka Polska i Litwa mogły bowiem po śmierci Zygmunta Augusta pójść zupełnie różnymi drogami.

Polacy w obronie Litwy

Lata 60-te XVI wieku sprzyjały zawarciu nowej unii między oboma krajami. Mianowicie litewska elita z reguły sprzeciwiała się zbyt mocnemu związkowi z Polską, oczekując jedynie polskich żołnierzy w walce z ciągle atakującym Litwę państwem moskiewskim. W trwającej wówczas wojnie Litwini nie byli w stanie sami obronić się przed Moskwą, a ratunkiem okazało się wystawienie przez Polskę oddziałów za kwotę 2 milionów złotych. Dzięki temu pojawiło się na Litwie znacznie więcej zwolenników silniejszego związku z Koroną. W takiej atmosferze rozpoczęły się obrady sejmu w Lublinie w dniu 10 stycznia 1569 roku.

Wydarzyło się na sejmie w Lublinie

W obradach sejmu na lubelskim zamku uczestniczyli przedstawiciele Korony, Litwy oraz sam król i jednocześnie wielki książę litewski Zygmunt August. Wybór Lublina był dość oczywisty, gdyż miasto leżało w połowie drogi z Krakowa do Wilna. Od samego początku rozmów Polacy chcieli jak najmocniejszej unii, podczas gdy delegaci litewscy woleli luźny związek obu państw, niewiele różniący się od dotychczasowego, ale nakładającego na Polskę obowiązek obrony Litwy przed obcymi najazdami. Część litewskich magnatów, nie godząc się na żadne złagodzenie swojego stanowiska pokazowo opuściła nawet Lublin, ale w mieście pozostała liczna grupa popierająca związek z Polską. Dodatkowo po polskiej stronie stała szlachta ruska, dominująca w południowej części Wielkiego Księstwa Litewskiego. Dzięki ich postawie do Polski włączone zostały województwa podlaskie, wołyńskie, kijowskie i bracławskie, a Litwa nagle bardzo się zmniejszyła. Król zasugerował najbardziej opornym, że równie dobrze może całą Litwę włączyć po prostu w skład Polski.

Dwa ciała w jednym

Takie działanie ostatecznie złamało opór garstki litewskich „antyunijnych” magnatów, na czele których stali Mikołaj Radziwiłł „Rudy” oraz Mikołaj Radziwiłł „Czarny”, dawni szwagrowie króla (Barbara Radziwiłłówna już nie żyła). Delegacja niechętnych Litwinów wróciła do Lublina, a dnia 28 czerwca udało się wspólnie uchwalić tekst nowej unii, której tekst podpisany został 1 lipca. Uroczyste modlitwy dziękczynne odbyły się tego samego dnia w kościele dominikanów, a mszę dziękczynną odprawiono również w zamkowej kaplicy, na ścianie której zachował się wydrapany podpis świadka zawarcia unii.

Wielki akt dziejowy

Na mocy postanowień unii Polska i Litwa stały się jednym państwem, znanym jako Rzeczpospolita Obojga Narodów. Jak zapisano w tekście unii:

„Iż już Królestwo polskie i Wielkie Księstwo litewskie jest jedno nierozdzielne i nierożne ciało, a także nierożna, ale jedna a spolna Rzeczpospolita, która się ze dwu państw i narodów w jeden lud zniosła i spoiła”.

Wspólne były: król, sejm, polityka obronna i zagraniczna oraz moneta. Po śmierci Zygmunta Augusta kolejni królowie mieli być wybierani wspólnie w ramach wolnej elekcji. Oddzielne pozostały natomiast: wojsko, urzędy, tytuły, dostojeństwa i języki urzędowe (polski w Koronie oraz ruski na Litwie). Zapiski z tamtych czasów dowodzą, że ówcześni ludzi byli świadomi, że Unia Lubelska stanowi doniosłe wydarzenie. Najmocniej zaniepokojony był poseł moskiewski, który swój niepokój oddał w liście do cara Iwana Groźnego. W wyniku zawarcia unii powstało jedno z największych państw w Europie.  Wspólna Rzeczpospolita przetrwała 226 lat, a jej dziedzictwo w Europie środkowo – wschodniej trwa do dziś.