Dziś pierwszy artykuł z nowego cyklu Lublin24.pl. Opisywać bedziemy nieznane i mniej znane historie z historii Lublina. Zaczynamy od opowieści o gmachu, który odegrał niebagatelną rolę w niemieckiej akcji "Reinhardt", ktorej rocznica dziś przypada.

Widok budynku od strony parkingu

Nowa siedziba Szkoły Lubelskiej

Gmach przy Spokojnej 1 powstał w roku 1910, jako nowa siedziba dla Szkoły Lubelskiej - instytucji edukacyjnej dla Polaków stworzonej w 1906 roku w ramach ustępstw władz carskich, po rewolucji z roku 1905. Była to wówczas prywatna szkoła na chłopców, a postawienie tego budynku możliwe było dzięki wsparciu najbogatszych elit miasta Lublina. Gmach z jednej strony wyglądał monumentalnie, ale z drugiej prezentował oszczędny w zdobieniach styl secesji. Nowoczesny wygląd budynku miał oddawać postępowy charakter samej szkoły.

Wymagająca placówka

Po zawirowaniach I wojny światowej szkoła wróciła do nauczania już w wolnej Polsce w 1918 roku. W okresie międzywojennym była to elitarna prywatna szkoła męska, która przyjęła w 1934 roku imię zwycięskiego króla Polski Stefana Batorego.

Placówka miała wymagające podejście wobec uczniów, wręcz surowe, ale dające duże efekty. Uczniowie nosili mundurki granatowe we francuskim fasonie, które wyróżniały ich spośród uczniów innych szkół i były powodem do dumy.

We wrześniu 1939 roku powrót do szkolnych ławek został brutalnie przerwany przez wybuch wojny. Początkowo, po ustaniu walk, szkoła próbowała organizować zajęcia lekcyjne. Zmieniło się to w listopadzie, kiedy władze niemieckie dopuściły na terenie Generalnego Gubernatorstwa funkcjonowanie tylko 7- klasowych szkół powszechnych.

Szkoła im. Batorego zakończyła działanie w symbolicznym dniu 11 listopada 1939 roku, kiedy to aresztowano profesorów i zamknięto szkołę. Po zajęciu gmachu szkoły Niemcy przekształcili go w koszary wojskowe o nazwie Julius Schreck Kaserne. Co ciekawe Julius Schreck był kierowcą samego Hitlera i pierwszym dowódcą złowrogich SS.

Sztab Akcji Reinhardt

W roli koszar budynek przy obecnej ulicy Spokojnej 1 występował przez cały okres okupacji, ale w latach 1942-1943 dodatkowo pełnił funkcję sztabu „Akcji Reinhardt”.

Pod tą niejasno brzmiącą nazwą kryła się wielka operacja ludobójstwa tysięcy ludzi. Akcja ta miała na celu wymordowanie wszystkich Żydów na terenie Generalnego Gubernatorstwa, czyli środkowej części ziem polskich nie włączonych bezpośrednio w skład III Rzeszy.

Jednym z głównych motorów napędowych tej akcji był Odilo Globocnik - ulubieniec Heinricha Himmlera pełniący funkcję dowódcy SS i Policji w dystrykcie lubelskim.

To właśnie on zarządzał gestapowcami męczącymi lublinian na Zamku lub „Pod Zegarem”. Teraz przypadła mu jeszcze bardziej „zaszczytna” funkcja.

Akcja była następstwem konferencji w Wannsee, podczas której postanowiono zgładzić Żydów na terenach kontrolowanych przez Niemcy. Konferencji przewodniczył Reinhard Heydrich, na co dzień zarządca okupowanych Czech i Moraw. Wkrótce potem został on zabity w zamachu przez czeskich partyzantów w Pradze. Właśnie ku jego czci akcję, której sztab mieścił się w lubelskich koszarach nazwano „Akcja Reinhardt”.

Cztery ośrodki eksterminacji

W Lublinie mieścił się nie tylko sztab dowodzenia akcją, ale także jeden z głównych ośrodków jej wykonania, a więc obóz koncentracyjny na Majdanku. Poza tym zadanie eksterminacji pełniły trzy obozy stworzone tylko do tej roli: Sobibór, Bełżec oraz Treblinka.

Co istotne, zarówno Sobibór jak i Bełżec znajdowały się na terenie dystryktu lubelskiego. Tak więc niemieckie „województwo” lubelskie było centrum zbrodniczej akcji. Wynikało to w dużej mierze z osobistych ambicji Odilo Globocnika. Ten austriacki nazista chciał jak najbardziej zasłużyć się przełożonym w SS gorliwym wykonaniem ludobójstwa.

Poza Generalnym Gubernatorstwem akcja objęła także Żydów z Okręgu Białostockiego, formalnie będącego bezpośrednio w graniach Rzeszy. Akcja ruszyła w marcu 1942. Mordowanie odbywało się głównie we wspomnianych czterech obozach, lecz również w likwidowanych gettach.

Niemcy posługiwali się wieloma kolaborantami tworzącymi przeróżne jednostki policyjne. Byli wśród nich Rosjanie, Ukraińcy czy Litwini. W późniejszej fazie akcji, gdy intencje okupantów były już jasne, doszło do wybuchów powstań w gettach warszawskim i białostockim. Po ich stłumieniu akcja powoli była wygaszana, a jej ostatnim akordem była operacja „Dożynki” w listopadzie 1943 roku. Wówczas wymordowano wszystkich pozostałych Żydów na terenie dystryktu lubelskiego, a głównym miejscem kaźni były rowy na terenie obozu na Majdanku.

Prawie dwa miliony ofiar

Bilans akcji z lat 1942-1943 to porażająca liczba około 1,85 miliona ludzi, czyli prawie dwa miliony bezbronnych i niewinnych cywili- głównie obywateli Polski narodowości żydowskiej.

Z terenu Generalnego Gubernatorstwa zniknęły wszystkie getta żydowskie. Zniszczone lub zbezczeszczone zostały wszelkie synagogi i inne miejsca kultu, będące często unikatowymi zabytkami.

W samym Lublinie, będącym sztabem tej zbrodniczej akcji, żydowska dzielnica została wyburzona niemal do ostatniego domu. Zniknęły ulice Szeroka, Zamkowa, Krawiecka i wiele innych.

Po zakończeniu dzieła ludobójstwa Niemcy zlikwidowali obozy śmierci w Sobiborze, Treblince oraz Bełżcu. A budynek przy Spokojnej 1 w Lublinie wrócił do funkcji koszar wojskowych.

Akcja „Reinhardt” była jednym z filarów Holocaustu, który pochłonął 6 milionów ofiar. Jego główny autor Odilo Globocnik nie dostał jednak nagrody za swoją gorliwość. Jesienią 1943 roku popadł z konflikt z niemieckimi władzami cywilnymi Lublina, na czele z gubernatorem. Doprowadziło to do jego odwołania i skierowania aż do odległego Triestu w okupowanej Słowenii. Tam 31 maja 1945 roku popełnił samobójstwo przegryzając kapsułkę z cyjankiem, gdy po aresztowaniu przez Aliantów został rozpoznany jako zbrodniarz wojenny.

Powojenne losy Spokojnej 1

Po zajęciu Lublina przez Sowietów w 1944 roku dawny gmach Szkoły Lubelskiej nadal pełnił funkcję wojskową. Teraz jako szpital Naczelnego Dowództwa Wojska Polskiego tzw. „ludowego”. Kiedy w 1945 roku wojna się skończyła, losy budynku na stałe związały się z lubelskimi szkołami wyższymi. Najpierw należał do UMCS, później do Uniwersytetu Medycznego, a ostatecznie trafił w ręce Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Obecnie znajduje się w nim siedziba Collegium Iuridicum KUL, czyli Wydziału Prawa i dziedzin pokrewnych.

Tradycja Szkoły Lubelskiej

Natomiast szkoła im. Batorego po wojnie najpierw nie mogła wrócić do swojego dawnego gmachu, a następnie, w roku 1948, została decyzją władzy komunistycznej definitywnie zamknięta jako „reakcyjna”. Wznowiła działalność pod opieką księży Pallotynów w roku 1990, już w wolnej Polsce.

Pallotyńskie Gimnazjum im. Stefana Batorego zniknęło w wyniku reformy likwidującej gimnazja, a ostatnie klasy opuściły jego mury w 2019, wraz z wygaszeniem tego typu szkół. Jednak tradycja Szkoły Lubelskiej nie zniknęła. Obecnie dawne gimnazjum im. Stefana Batorego funkcjonuje jako Szkoła Podstawowa im. św. Wincentego Pallottiego. Zajmuje ten sam budynek przy alei Warszawskiej i również znajduje się pod opieką Pallotynów.

Źródła: Teatr NN/Szkoła Lubelska, Państwowe Muzeum na Majdanku/Akcja Reinhardt, IPN/Akcja Erntefest na Majdanku

Spokojna, Historia, Wojna, II Wojna Światowa (1)

Lublin, ul. Spokojna 1. Piękny gmach o tragicznej historii