Dziecko oświeceniowych zmian w Polsce i jego lubelskie ślady. Co dokładnie świętujemy w Dniu Edukacji Narodowej?[zdjęcia]

Dzieło synów oświecenia

Dzień Edukacji Narodowej upamiętnia w nazwie oraz w dacie 14 października Komisję Edukacji Narodowej, która została utworzona przez króla Polski Stanisława II Augusta Poniatowskiego w dniu 14 października 1773 roku. Komisja była odpowiednikiem dzisiejszego ministerstwa edukacji i była pierwszą taką instytucją w całej Europie, a jej powstanie stanowiło część reform państwa polsko – litewskiego w duchu oświecenia, co było głównym celem króla Stanisława Augusta oraz jego otoczenia. Komisja zarządzała systemem szkół w Rzeczpospolitej od szczebla szkół podstawowych, przez średnie aż po uczelnie wyższe, czyli Akademię Krakowską oraz Wileńską.

Rewolucyjne zmiany

Komisja przygotowywała przepisy i programy dla szkół wszystkich tych szczebli, dopuszczając na przykład do szkół podstawowych dziewczęta na równi z chłopcami, co było zupełną nowością w tamtych czasach i ze względu na opór na różnych szczeblach nie przyjęło się powszechnie. Komisja drukowała książki, nauczała tylko po polsku (zrezygnowano ze stosowanej wcześniej łaciny), wprowadziła nieznane wcześniej na ziemiach polskich nauczanie historii naturalnej czy też ograniczoną formę wychowania fizycznego. Istniała aż do III rozbioru Polski w 1795 roku i wykształciła i przygotowała zupełnie nowe pokolenie Polaków, które musiało zmierzyć się w dorosłości z walką o zachowanie polskości.

Drukarnia KEN w Lublinie

A co wiązało Lublin z Komisją Edukacji Narodowej? Była to drukarnia Komisji działająca prężnie w stolicy Lubelszczyzny.  Działała ona w Lublinie już wcześniej i służyła szkołom jezuickim, które przed powstaniem KEN były głównymi ośrodkami edukacyjnymi w Rzeczpospolitej. Po roku 1773, kiedy to zakon jezuitów została skasowany przez papieża, a ich szkoły w Polsce przejęła Komisja, drukarnia w Lublinie również znalazła się w jej rękach. Drukarnia, która znajdowała się w pojezuickim klasztorze obok katedry, gdzie obecnie mieści się Archiwum Państwowe, posiadała ona trzy pracy i była dobrze wyposażona w materiał typograficzny. Od 1773 do 1781 roku wydano tu 64 znane dzisiaj druki. Były to zarówno druki religijne, jak i również teksty będące reakcją na aktualne wydarzenia polityczne, a nawet twórczość Woltera, np.: „Dobry bramin, czyli niechcący bydź uszczęśliwionym fanatykiem” oraz „Memnon, czyli mądrość ludzka”. Drukarnia zakończyła działalność w 1781 roku.

Od PRL do III RP

Dzień pamięci Komisji Edukacji Narodowej ustanowiony został w czasach Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej, w roku 1972. Wówczas to, na mocy ustawy „Karta praw i obowiązków nauczyciela” wyznaczono dzień 14 października, czyli rocznicę powstania Komisji Edukacji Narodowej, na Dzień Nauczyciela. Pod taką nazwą święto to funkcjonowało do roku 1982. Wówczas to, jeszcze w czasach PRL Dzień Nauczyciela zmieniono na Dzień Edukacji Narodowej, aby mocniej zaznaczyć, do czego to święto się odwołuje. W takiej formie ten szczególny dzień przetrwał zmiany ustrojowe 1989 roku i funkcjonuje do dzisiaj, chociaż potocznie nadal używa się nazwy Dzień Nauczyciela.